АДÆЙМАГ

 

 

Адæймаг
Аргъау

Æвзаг
Барад
Дзырдуат

Дин

Зарæг
Зонад
Истори
Клуб

Медицинæ
Политикæ
Поэзи

Прозæ

Спорт

Этнографи

Юмор



Дигоронау
Радио

 

 

 НАМЫСДЖЫН ХОХДЗАУ

Фыдыбæстон альпинизм куы сæвзæрд, уæд Сæнайы хохмæ схизын кæмæн бантыст, уыдонæй иу уыд намысджын хохиртасæг æмæ топограф Андрей Василийы фырт Пастухов (1860-1899 азтæ).
        
XIX æнусы астæу Харьковы губернийы цæугæдон Деркулы (Цæгатаг Донецы къабаз) галиу фарс бæхты заводимæ иумæ аразын райдыдтой æфсæддон поселок. Заводы куыстой, сæ бинонты поселокмæ æрбаласыны бар кæмæн уыд, уыцы салдæттæ.
        
1860 азы поселочы салдат Василий Пастуховы хæдзары райгуырд лæппу Андрей. Лæппуйыл цалдæр азы куы сæххæст, уæд йæ фыд фæрынчын халерæй æмæ амард, фæстæдæр амард йæ мад дæр. Андрейы хистæр æфсымæр æмæ хойæн уыд бинонтæ, æмæ лæппу ахуыр кæнынмæ бацыд бæхты заводы училищемæ.
         Андрей ахуыр кодта зæрдæргъæвдæй, нымад уыд раззагдæр ахуырдзаутæй иуыл, æмæ йæ училище каст фæуыны фæстæ райстой къæнцылармæ кусынмæ. Лæппу къæнцылары куы куыста, уæд базонгæ зæронд ефрейтор И.П. Болотниковимæ. Болотников Андрейæн арæх дзырдта, кæм архайдта, Кавказы, Турчы æмæ Ираны уыцы хæстыты тыххæй. Ефрейтор уыд дæсны таурæгъгæнæг, уæлдай тынгдæр та уарзта, йæ зæрдæмæ чи фæцыд, уыцы хæхты тыххæй дзурын.
         Чысыл фæстæдæр Пастухов базонгæ, хъуыддаджы фæдыл Ног Деркулмæ æрбацæуæг топограф Сидоровимæ. Сидоров Андрей Пастуховы базонгæ кодта топографиимæ, загъта йын, Петербурджы кæй ис топографты-геодезистты цæттæгæнæн училище. Лæппу ацыд уыцы училищемæ ахуыр кæнынмæ.
         Училищейы ахуыр кодтой канд топографийыл æмæ геодезийыл нæ, фæлæ географийыл, физикæйыл, æрдззонынадыл, уырыссаг литературæ æмæ æндæр предметтыл. Дыууæ азы фæстæ училище иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ каст куы фæци, уæд æй топографæй кусынмæ арвыстой Курляндийы губернимæ, фæстæдæр та — Кавказы æфсæддон зылды топографион хайадмæ.
         Кавказмæ фæндагыл æрыгон топограф базонгæ номдзыд уырыссаг ахуыргонд Петр Петры фырт Семенов-Тян-Шанскиимæ, йæ ног зонгæйы фæндонæй Арвыкомы фæндагыл ацыд Тифлисмæ æмæ федта, Пушкины, Лермонтовы, Толстойы æмæ Грибоедовы уацмысты кæй тыххæй каст, уыцы бынæттæ. Тифлисы А.Пастухов радта фæлварæнтæ Кавказы æфсæддон зылды топографион хайадмæ æмæ йын радтой кæстæр кълассон топографы цин. Пастухов базонгæ зындгонд ахуыргæндтæ-кавказиртасджытæ А.Н. Некрасовимæ, Н.Я. Динникимæ, Н.М. Альбовимæ, И.И. Ходзькоимæ, ногæй фембæлд П.П. Семенов-Тян-Шанскиимæ.
         Фондз азы дæргъы Андрей Василийы фырт куыста Дагестаны хохы, систа Гимрийы æмæ Андийы хæхты къамтæ, Центрон Кавказы, ома, Сæнайы хохмæ ‘ввахс кодта топографион куыстытæ.
         Пастухов зыдта, Сæнайы хохмæ цæмæй схиза, уый тыххæй йæ сæрмагондæй бацæттæ кæнын кæй æмбæлы, уый. Уымæй уæлдай, Сæнайы хохмæ схизæн уыд æрмæст сæрмагонд альпинистон кусæнгæрзтимæ.
         Райдыдта 1889 аз. Пастухов йæхи бацæттæ кодта Сæнайы хохмæ схизынмæ, цæмæй сараза нывыл топографион картæ. Хохмæ хизджытæн уæнгдыхæй бацæттæ кæнынæй уæлдай æмбæлд дзæбæх кусæнгæрзтæ æмæ хæрзад хойраг. Андрей Василийы фырт бацæттæ кодта цалдæр хуызы къахы- æмæ уæлæдарæс, æрæмбырд кодта Сæнайы хохы тыххæй æрмæджытæ æмæ бæрæггæнæнтæ, бæстон раиртæста Сæнайы хохмæ раздæр схизæг фæсарæйнаг альпинистты фæлтæрддзинад.
         Кусæнгæрзтæ æмæ хойраг бацæттæ кæныны фæстæ Пастухов бавнæлдта хохдзауты къорд æмбырд кæнынмæ. Алфамблай гуырдзиаг æмæ ирон хъæуты цæрджытæ куы федтой, фæсарæйнаг альпинистты кусæнгæрзтимæ абаргæйæ, Пастуховы хиконд кусæнгæрзтæ цауддæр кæй сты, уый, уæд разы нал уыдысты Андрей Василийы фыртимæ иумæ хохмæ хизыныл. Уымæй уæлдай, хохмæ схизынмæ Пастухов Майлийы цъитийы ‘рдыгæй кæй равзæрста, уыцы фæндаг, Арвыкомырдыгæй фæндагимæ абаргæйæ, уыд бæлвырд зындæр.
         Бынæттон хъæуты цæрджытæ Пастуховимæ балцы ацæуыныл куынæ сразы сты, уæд Андрей Василийы фырт йæхицæн бæлццонтæн равзæрста Сунжæйаг-Дзæуджыхъæуккаг полчъы цалдæр æфсæддоны.
         Балцы ацæуыны хæдразмæ Пастуховмæ бацыд тменыхъæуккаг Царахаты Тепсарыхъо, æмæ йын загъта, хохмæ схизыныл разы кæй у, уый. Царахы-фыртыл кæд æртиссæдз азæй фылдæр цыд, уæддæр фæлтæрдджын цуанон уæнгдыхæй уыд рæвдз, зыдта Сæнайы хохмæ фæндаджы хай.
        
1899 азы 27 июлы хохдзаутæ балцы ацыдысты. Уыд асæст бон, кодта сæлфынæг, ихыл рæвдз цæуæн нæ уыд. Цъитийыл калд, бæлццонты чи къуылымпы кодта, бирæ ахæм дæттæ. Ранæй-рæтты фæндаг æхгæдтой, митæй чи байдзаг, ихы ахæм скъуыдтæ.
         Куыдфæстæмæ хохдзаутæ фæлладысты уæлдай тынгдæр. Адæм бæрзонд хохмæ фыццаг хатт кæй цыдысты, стæй сæм лæмæгъ хиконд кусæнгæрзтæ кæй уыд, уыдæттæ сæ тынг къуылымпы кодтой. Фæлæ экспедицийы разамонæг Андрей Пастуховмæ ныфс уыд, Сæнайы хохмæ сын схизын кæй бантысдзæн, уымæй.
         Цъитийыл схизæнтæ 60 градусæй цæхгæрдæр кæм уыдысты, уым ранæй-рæтты къæпсырты фæрцы уæлæмæ схизæн нæ уыд, æмæ-иу уæд экспедицийы архайджытæ бавнæлдтой ихыл къæпхæнтæ аразынмæ. Денджызы æмвæзадæй 4000 метры уæлдæр бæрзæндыл къæпхæнтæ аразын уыд тынг зын куыст.
         Къæпхæнтæ адæм арæзтой радыгай. Уæззау куыстæй æппæтæй раздæр бафæлладысты Сунжæйаг-Дзæуджыхъæуккаг полчъы салдæттæ, æмæ сæ бон дарддæр цæуын нал уыд. Хохдзаутæ баззадысты цыппарæй: Пастухов, Царахы-фырт æмæ иннæтæй рæвдздæр чи уыд, дыууæ уыцы салдаты — Потапов æмæ Лапкин.
         Цалдæр сахаты фæстæ фидар Лапкинмæ рабæрæг хохаг низы миниуджытæ. Экспедицийы архайджытæн дарддæр цæуын уыд ноджы зындæр. Адæмæн уарынæй æмæ дымгæйæ уыд уазал, туаггуыр сын нæ фаг кодта, боныхъæд цалдæр хатты аивта. Уарыны æмæ дымгæйы аххосæй экспедицийы архайджытæ хатгай кæрæдзийы нæ уыдтой.
        
4500 метры бæрзæндæныл уазал æхсæвиуат скодтой. Хохы цъупмæ бирæ нал баззад, райсомæй йæм ногæй хизын райдайдзысты, ныр та уал фæллад суадзын æмбæлы, фæлæ æнæ цатырæй æмæ хъарм уæлæдарæсæй фынæй кæнын не’мбæлы. Уазал дымгæ экспецийы архайджыты цæмæй къаддæр хъыгдара, уый тыххæй дуртæй сарæзтой къул. Ацы балцы тыххæй Пастухов фæстæдæр ныффыста: “Фæзыл цалдæр хатты куы азгъордтам, уæд чысыл схъарм стæм æмæ та ногæй æрхуыссыдыстæм...” Æхсæвæй бонмæ афтæ цалдæр хатты бакодтой. Расомæй рабæрæг, Потаповæн йæ бон дарддæр цæуын кæй нал у, уый æмæ йæ хъарм дзаумæттимæ æмæ хойрагимæ, дымгæ йæ кæм нæ хъыгдара, ахæм ран ныууагътой.
         Дарддæр Сæнайы хохмæ цыдысты дыууæйæ — Андрей Пастухов æмæ Царахаты Тепсарыхъо. Дыууæсæдæ метры уæлдæр куы схыстысты, уæд Царахы-фырты хъустæй туг кæлын райдыдта. Алæууыдысты сахаты ‘рдæджы бæрц, хъустæ митæй аууæрстой, æмæ афтæмæй туг баурæдтой. Стыр зындзинæдтæ æвзаргæйæ, дыууæ ныфсджын нæлгоймаджы та ногæй уæлæмæ фæцæуынц. Алфамблай — иттæг сабыр æмæ рæсугъд æрдз.
        
29 июлы бонæй 4 сахатыл хохдзаутæ схæццæ сты Сæнайы хохы цъупмæ. А.Пастухов балцы боныджы ныффыста: “Хохы цъуппæй нæм чи зыны, уыцы рæсугъд æрдз мæ бон хуымæтæджы дзырдтæй равдисын нæу...”
         Сæнайы хохы цъуппыл Андрей Василийы фырт систа топографион къамтæ, сарæзта метеоиртæстытæ, нывтæ æмæ дзы ныффидар кодта, биноклтæй кæсгæйæ, Дзæуджыхъæуæй æмæ æндæр цæрæн бынæттæй чи зынд, ахæм стыр сырх тырыса.
         Хохдзаутæ уæлæмæ хизынæй кæй бафæлладысты, уымæ гæсгæ сын бынмæ хизын дæр уыд зын.
         Экспедицийы архайджытæ Хъæрмæдонмæ æрхæццæ сты, Сæнайы хохмæ куы ацыдысты, уымæй фондз боны фæстæ.
         Сæнайы хохы цъуппыл геологон æмæ метеорологон иртæстытæ саразын, стæй топографион къамтæ сисын фыццаг кæмæн бантыст, уыдон уыдысты А. Пастухов æмæ Царахы-фырт.
         Андрей Василийы фырт Пастухов уыд, Кавказы зынвадат рæтты бирæ топографион къамтæ чи систа, ахæм фæлтæрдджын топограф. А. Пастухов раиртæста бирæ кæмттæ, цъититæ æмæ уæлвæзтæ æмæ сын сарæзта топографион картæтæ. Пастухов кæй систа, Сæнайы æмæ Эльбрусы хæхты уыцы къамтæн абон дæр ис стыр наукон ахадындзинад.
        
1890 азы А. Пастухов раиртæста Эльбрусы хох, 1891 азы — Халацы хох, 1892 азы — Шах-Даг, 1893 азы — Арарат æмæ Алагез, 1895 азы — Стыр Арарат.
         А. Пастухов газетты æмæ журналты кæй ныммыхуыр кодта, уыцы уацхъуыдтæй уæлдай стырдæр наукон ахадындзинад ис мæнæ ахæмтæн: “Алагезмæ балц”, “Халацы хохы цъупмæ балц”, “Сæнайы хохмæ балц”, “Сæнайы хох æмæ Эльбрус”, “Кавказы бæрзонддæр хæхтæм балц” æмæ иннæтæн.
         А.В. Пастухов амард 1899 азы æмæ йæ йæ курдиатмæ гæсгæ баныгæдтой горæт Пятигорскы Машукы хохы фахсыл. Пастуховы марды раз ныхас кæнгæйæ, номдзыд кавказиртасæг Д.Д. Пагирев загъта: ”Андрей Василийы фырт йæхицæн ном скодта, стыр æмæ Чысыл Кавказы сæйраг бæрзæндтæ æвæллайгæйæ æмæ ныфсджынæй кæй иртæста, уымæй Пастухов уыд фыццаг уырыссаг кавказаг альпинист...”
         А. Пастухов зонгæ кæимæ уыд, уыцы адæм дзы дзырдтой: “Ацы адæймаг уыд сыгъдæгзæрдæ, намысджын æмæ æнæхин уырыссаг адæймаг”. 

БЕРУАТЫ Барис,
географион наукæты доктор

Газет "Рæстдзинад" -æй


         Почетное место в истории русских горовосхождений принадлежит топографу Андрею Васильевичу Пастухову. Он глубоко изучал не только горный рельеф, но и растительный и животный мир, население гор. К тому же он был хорошим фотографом, что для тех времен, особенно в России, было редкостью. Пастухов горячо любил горы и всегда стремился к их вершинам.
         В 1889 г. Пастухов с пятью казаками и местным проводником Т. Цараховым избрал никем до того не пройденный путь к Казбеку по леднику Майли. Пройти его удалось лишь Пастухову и Царахову. Поднявшись на вершину, отважный топограф установил там большой красный флаг на пятиметровом древке. В ясную погоду флаг был хорошо виден из Владикавказа. Горожане собирались на набережной Терека, смотрели в бинокли на Казбек и живо обсуждали причины необычного события.
         Это привело в ярость начальника городской полиции. Как только Пастухов вернулся с Казбека, “блюститель порядка” вызвал его и приказал немедленно снять “крамольный” флаг. Пастухов мотивировал причину установки красного флага тем, что никакой другой не виден на фоне белых снегов и голубого неба. Снять флаг он категорически отказался “за отсутствием времени” и посоветовал начальнику полиции послать для этого на Казбек полицейских. Красный флаг еще долго развевался на виду у граждан Владикавказа, пока ветры не истрепали его.
         В 1890 г. А. Пастухов с казаками Д. Мерновым, Я. Тарановым и Д. Нехороших покорил западную вершину Эльбруса, а затем на протяжении всего восьми лет стал победителем более чем десяти вершин Кавказа, в том числе таких, как Зыкой-хох (1890 г.), Халаца и Сау-хох (1891 г.), Шахдаг (1892 г.), Арарат и Алагез (1893 г.), восточная вершина Эльбруса (1896 г.). На штурм последней он вышел с казаком В. Воробьевым, своим спутником по другим восхождениям, и двумя местными проводниками. Погода им не благоприятствовала — дул холодный порывистый ветер. Воробьев почувствовал недомогание еще до высоты 5000 м и вернулся. Пастухов с двумя проводниками добрался до седловины. Далее он пошел уже с одним проводником (второй идти отказался) — Агбаем Залихановым, но вскоре был вынужден вернуться из-за начавшегося снегопада.
         При второй попытке штурма вершины Пастухов организовал бивуак на самой верхней группе скал (около 5000 м) по пути к седловине. Утром непогода заставила его снова отступить. Не удались третья и четвертая попытки: одна — из-за ухудшения самочувствия самого Пастухова, другая — опять из-за непогоды. Последовала пятая попытка. Восходителей встретили жгучий мороз поильный ветер. Терял силы проводник. Да и сам Пастухов чувствовал себя неважно. И все же, хотя и медленно, они продвигались к вершине. На этот раз Пастухов достиг ее. Здесь он нашел в себе силы, прежде чем начать спуск, определить еще высоту вершины и температуру воздуха.
         Ныне группа скал, откуда Пастухов шел к восточной вершине Эльбруса, называется “Приютом Пастухова” и служит для многих российских и зарубежных альпинистов отправной точкой для штурма высочайшей вершины Кавказа.
         Любовь Пастухова к горам была так велика, что он, серьезно заболев в 1899 г., просил друзей похоронить его на склонах горы Машук, чтобы Казбек и Эльбрус всегда стояли перед ним. Последняя воля выдающегося топографа и восходителя была выполнена.

Могила Андрея Пастухова на вершине горы Машук в центре Пятигорска

      
       
  * Номхыгъдмæ * Хæрдмæ *