ПОЭЗИ

ХЕТÆГЪКАТЫ КЪОСТА
УЫРЫССАГАУ ФЫСТ ÆМДЗÆВГÆТÆ



      Данная неоконченная поэма впервые опубликована в журнале "Горская мысль", 1922, №3. Сохранился черновой автограф. Здесь текст поэмы печатается по этому автографу. Неоконченная (нерифмованная) часть выделена цветом.

   

ПЛАЧУЩАЯ СКАЛА

КÆУÆГ АЙНÆГ

Осетинская легенда Ирон таурæгъ

Пишу опять, но вы признанья,
Друзья, не требуйте, пока
Вдали от вас часы изгнанья
Ползут лениво, как века.
Тоской мучительной разлуки
К чему теперь тревожить вас?—
Не лучше ль почитать от скуки
Вот этот небольшой рассказ?
Давно, в младенческие годы,
Его поведал мне пастух,—
Герой его — каприз природы,
Судьбы злорадство, враг свободы,
Какой-то кровожадный дух.

Фыссын та ног, фæлæ, хæлæрттæ,
Æнустау цалынмæ цæуой
Мæныл ам ме 'рвысты сахæттæ,
Уæдмæ мæ зын нæ кæнын кой.
Мæ маст, мæ иппæрдæй уæ арæх
Тыхсын цæмæн кæнон æгæр?
Фæлтау уал ацы къаннæг таурæгъ
Куы бакæсат, уæд нæу хуыздæр?
Кæддæр мын уый, чысылæй, цадæг
Дзырдта хæххон фиййæуттæй иу.
Йæ архайæг сæрибар марæг,
Æрдзы фыдгæнд, хъысмæты хъарæг,
Æнахуыр тугмондаг æвдиу.

Давно, давно... Всегда два раза
Сказать приходится «давно»,
Когда нам нитью для рассказа
Служить предание должно.
Когда туманное начало
Почти не вяжется с концом
И повесть рвется, как мочало,
При изложении дурном;
Когда, забыв свои заботы,
Тревоги будничного дня,
У нас в часы полудремоты
Серьезно мыслить нет охоты
И сказкой тешимся, друзья.

Кæддæр, кæддæр... Фæхъæуы дзурын
Лæджы дыууæ хатты «кæддæр»,
Куы райсы радзырды бындурæн
Фыдæлтæн рох таурæгъы сæр, —
Йæ талынг райдайæн æххæстæй
Йæ кæроныл куынæ уа баст
Æмæ нæ уац, лæмæгъ нывæзтæй,
Мæцъау, куы фескъуыйы æваст;
Фæлладæй хæдзары хъуыддæгтæ
Куы кæнæм рох æмæ сыл мæт
Рæстмæ куы нал фæкæны зæрдæ,
Æмæ-иу аргъæуттæй, хæлæрттæ,
Нæхи куы фæирхæфсæм, уæд.

Давно, давно, когда суровый
Кавказ во мраке утопал,
Когда о жизни нашей новой
Еще никто и не мечтал;
Когда судьбу людей решали
Порыв, каприз и произвол,
Когда для слез, для мук, печали
Гораздо больше было зол;
Когда для варварской забавы
Людская кровь лилась рекой,
Когда для подвигов и славы
Был нужен меч и бой кровавый,—
Тогда вот случай был такой:

Кæддæр,  кæддæр, тызмæг Кавказ ма
Куы уыди саумылазы бын,
Нæ ног цард сом куыд цæудзæн размæ,
Уый зынд куы нæма уыд æппын;
Сырдми, пысмил æмæ мæнгардад
Куы кодтой уды хъысмæт лыг,
Куы ма хауд адæймаджы цардмæ
Фылдæр хъыг, маст æмæ цæссыг;
Гуымиры ирхæфсæн хъуыддагæн
Дзыллæйон туг зæйтæй куы цыд,
Куы ма хъуыд фесгуыхт æмæ кадæн
Хæст æмæ 'хсаргард — тугтæ калæн, —
Уæд мæнæ ахæм цау æрцыд:

Как гнезда, по крутым карнизам
Необитаемых руин,
Рядами на утесе сизом
Лепились сакли осетин.
Открытый для грозы и бури,
Аул на небо не роптал.
Казбек незыблемый в лазури
Над ним алмазами сверкал.
У ног, под дымкой голубою,
На север из цветущих стран
Крутой извилистой тропою
Несмело проходил порою
С дарами пышный караван.

Бæрзонд цъæх айнæгæн йæ тæрттæм
Зынæй цы ран æххæссы цæст,
Рæгъгай уым ирæтты хæдзæрттæ
Уыдысты, ахстæттау, ныхæст.
Хъæу арæх хъуыста уады хъæрмæ,
Фæлæ уæддæр хъæстаг нæ уыд, —
Налмасау, арвирды, йæ сæрмæ
Хъазбег, цæхæркалгæ, лæууыд;
Йæ бынты хъæуæн фæлмы хаттгай
Цæгатмæ хуссары бæстæй
Къæдз-мæдзы къахвæндагыл радгай
Хъæздыг хæзнатимæ уæззаугай
Цыдысты чырæтæ рæгъæй.

Немного осетину надо
Теперь, тем менее тогда,—
Винтовка, лезвие булата,
Отвага, ловкость, быстрота,—
В морщинах горных великанов
Настигнет тура, серну, лань,
Возьмет за путь от караванов
Давно положенную дань.

Ироны тынг бирæ нæ хъæуы
Гъе ныр, уæлдайдæр та гъе уæд, —
Болат кард, топп, æхсар, — фæцæуы
Бæрзонд уæйыг хохмæ йæ фæд,
Йæ рæстдзæвин нæмыгæй бахсы
Сычъи, дзæбидыр, йе — сæгуыт,
Уый илци чырæдзаутæй райсы —
Фыдæлтæй йын нысангонд уыд.

Тревожна жизнь, мятежно счастье,
Но странник в бурю, дождь и снег,
В часы осеннего ненастья —
Находит у него участье,
Привет радушный и ночлег.
Мхом заросла тропа крутая,
И от аула нет следа,
А в нем богатая, большая
Была кунацкая тогда.
Седой, с осанкой горделивой,
Старик Леван, бывало, в ней
Приветливо, без маски льстивой,
Встречал и потчевал гостей,
И здесь за чашей круговою
От них выслушивал рассказ,
Как там, за цепью снеговою,
Народы тешились войною,
Стремясь пробиться на Кавказ.

Фæцис — йæ цард,  æнæнцой — й 'амонд,
Фæлæ йæм алкæддæр бæлццон
Фæззыгон хъызт æмæ къæвда бон
Æссардзæн уазæгуатæн аууон
Æмæ йæ бавæрдзæн бæстон.
Фæци ныр къахвæндаг кæрдæгхæст
Æмæ дзы нал и хъæумæ фæд,
Фæлæ хъæздыг æмæ хæрзæххæст
Уыд уым егъау фысымуат уæд.
Зæронд хæрзконд Леуан рæдауæй
Уæд уырдæм уазджытæ хуыдта
Æмæ сæ й 'амалы бæркадæй
Æнæхинæй дзæбæх уыдта.
Уым семæ зилгæ сыкъа нуæзта,
Уым хъуыста уыдоны дзыхæй —
Æддæдæр, урс хæхтæн сæ фæстæ,
Куыд бырстой, хъазгæ, адæм хæстмæ,
Кавказмæ бафтыны тыххæй.

Хозяйство старого Левана
Вела его родная дочь
Азау,— бедняжка, неустанно
Работала и день, и ночь.
Безмерно прихотливы грезы
Беспечной юности везде,
Но скорби затаенной слезы
Не иссушают грудь нигде
С такой ужасной быстротою,
Как там, на родине моей.
Азау была уже вдовою,—
Увяли раннею весною
Цветы, взращенные для ней.

Зæронд Леуанæн уыд хæдзаргæс
Йæ чызг Азау, — мæгуыр, æдзух
Æхсæвæй, бонæй кодта сагъæс,
Куыстæй нæ цух кодта йæ къух.
Æвзонг цæрæддзагæн йæ зæрдæ
Нæ домы алы ран дæр цъус,
Фæлæ нæ хохбæсты, хæлæрттæ,
Куыд кæнынц адæймаджы хус
Æмбæхст цæссыгтæ 'мæ мастад,
Нæу афтæ иу ран дæр. Мæгуыр,
Азау идæдзæй раджы баззад, —
Æрдзæй йын дидинджытæ разад,
Фæлæ йын баруадысты ныр.

Но небо было милостиво,—
Дало ей сына — весь в «него»—
И как она его ревниво
Оберегала от всего!
С большими черными глазами,
С копной волос, как белый лен,
Красавец сын с его годами
Не в меру был смышлен, силен.
Любимец всех,— сбежит, бывало,
В аул к родным — исчез и нет!
Ему и горя было мало,
Что мать его в слезах встречала,—
Придет,— хохочет ей в ответ...

Уæддæр нæ ферох и хъысмæтæй, —
Фырт ын уыди, хуызæй — йæ лæг, —
Æмæ, æнæрхъæцгæ, æппæтæй
Уый мад куыд хъахъхъæдта цæрдæг!
Уыд хъоппæг сау цæстытæ фыртæн,
Гæны фæскъауау урс йæ сæр,
Хæрзвидыц саби й 'азты хыгъдæн
Æвзыгъд, æмбаргæ уыд æгæр.
Æппæтæн — уарзон, уисыл бадгæ,
Уад сыхæгтæм — фæтар-иу раст!
Кæд ыл йæ мад æмбæлд дзыназгæ,
Уæддæр-иу лæппу кодта хъазгæ
Æмæ йæм худæнбылæй каст...

Окончен ужин, но рассказу
Конца и в полночь еще нет...
В былые времена Кавказу
Не трудно было знать секрет
Страны, где все права народа —
Покорность, труд, нужда и стон,
Где все, что создает свобода
Карал безжалостно закон.
Везде гнетущую тревогу
Вселяла весть о том, что враг
Поставил за Кубанью ногу
И силится пробить дорогу
К Дарьялу в девственных лесах.

Кæрон-иу уазджыты ныхасæн
Нæ уыд æмбисæхсæв дæр уæд...
Зынзонæн нал уыди Кавказæн
Æддагон уыцы бæсты фæнд,
Сæ бартæ адæмæн кæм ысты —
Быхсын, хъæрзын, фыргуыст, фыдбон
Æмæ сæрибарæн йæ хæрзты
Æдзух кæм хурх кæны закъон.
Кæмдæрид адæмæн сæ зæрды
Сыгъта фæдисы уац, тæссаг,
Зæгъгæ Хъобанæй знаг лæгæрды
Æмæ тыхæй Дайранмæ гæрды
Йæхицæн тар хъæды фæндаг.

Еще далек он, но для встречи
Готовым надо быть теперь,
Пока чугунные картечи
Не постучались в окна, в дверь,
И, проломав в стене окошко,
Большая бомба по углам,
Дымясь, не начала, как кошка
За мышью, бегать по пятам.
Леван тревожился немало,—
Он часто выходил на сход,
Увещевал... Толпа внимала,
Шумела, слабо понимала
Опасность... Шел за годом год.

Нырма у дард, фæлæ йæм хъуамæ
Цæттæ уой, цалынмæ æзнаг
Уæззау цæнгæт нæмгуытæй хъавгæ
Нæ хойы дуар æмæ фæрссаг,
Æмæ йæ дынджыр бомбæ къулы
Нæма æрбатыдта æваст
Æмæ, гæды мысты куыд сура,
Уый афтæ не 'рбасырдта раст.
Леуан уæлæнгæйтты нæ тыхсти, —
Уый кодта æмбырды ныхас,
Фæдзæхста... Адæм-иу æм хъуыстой,
Фæлæ сæм тасдзинад нæ хызти
Æппын... Цыд азы фæдыл аз.

Тревожней становились вести,—
Пощады побежденным нет.
К защите родины и чести
Решит ли приступить совет?
Двенадцать стариков почетных
Уже рядят двенадцать дней,
Как встретить коршунов залетных,
Незваных потчевать гостей?
И лишь с тринадцатым заходом
Едва-едва могли решить,
Что лучше умереть народом
Свободным, чем кровавым потом
Рабами деспоту служить.

Цыдысты тасхæссæг хабæрттæ:
«Хатыр нæй саст бæстæн æппын...
Кæд фæнд кæндзысты буц зæрæдтæ
Нæ бæстыл, намысыл хæцын?» —
Кæнынц дыууадæс буц зæронды
Дыууадæсæм бон ныр ныхас,
Тыхæй бырсæг æддаг зæххонты
Цы хуызы суазæг кæной карз?
Æмæ æртындæсæм æрбадтæн
Сæ фæндон алыг и уæддæр:
«Цæйнæфæлтау, сæрибар  адæм,
Цагъарæй туг калæм æлдарæн,
Фæлтау нын амæлæт хуыздæр!»

И весь народ единогласно
Решенье принял, как закон,
Хоть волю понимали разно,
А рабство  понимал ли он?
Решили запастись отвагой,
Зернистым порохом, свинцом...
«Не поменяется папахой,—
Клялись все,— с девичьим платком
Никто из нас». И в довершенье
Утес, замкнувший головой
Исток глубокого ущелья,
Народ решил без замедленья
Украсить башней боевой.

Æмæ æгас адæм лæвæрдтой
Сæ хъæлæс, — иу фæндон дзырдтой,
Сæрибар алгъуызон æмбæрстой,
Фæлæ цагъарад циу — зыдтой?
Кæнынтæ байдыдтой æвæрæн —
Нæмгуытæ, топпыхос, æхсар:
«Кæрдæн нæ райсдзæни йæ сæрæн
Нæ иу дæр худæн», — хордтой ард.
Æмæ ма бафтыдтой сæ фæндыл
Уæд адæм ноджы: «Хъуамæ мах
Нæ ком æрбахгæнæн къæдзæхыл —
Бæрзонд цъæх айнæгæн йæ сæрыл —
Хæцынæн самайæм гæнах».

Работа быстро закипела.
На мшистых каменных плечах
Утеса положили смело
Подножье стен,— пусть знает враг,
Какой незыблемой заставой
Ему здесь загородят путь,
С какой отчаянной отвагой
Здесь каждый грудью встретит грудь,
Как страха, жалости не зная,
Здесь все решились, как один,
Погибнуть, кровью истекая,
Как честь страны, свободу края
Ценить умеет осетин!

Куыст уайтагъд рафыхти. Нывæрдтой
Хъуынахæст айнæгыл фыццаг
Бындур сæ мæсыгæн. Æвнæлдтой
Æмхуызон рæвдз, — уадз, — зона знаг,
Ам цавæр 'нæфæцудгæ дуарæй
Æрцæудзæн уый фæндаг æхгæд;
Ам цавæр нæсæттон æхсарæй
Риу риуыл сæмбæлдзæни уæд;
Тæригъæд, тасдзинад нæ иу дæр
Куыд никуы зондзæн тохы бон;
Куыд лæудзæн алчи дæр ам фидар;
Нæ бæсты кад æмæ сæрибар
Куыд зоны хъахъхъæнын ирон!

Лучи багрового заката
Погасли на вершинах гор...
К ночлегу возвратилось стадо...
Кипит работа до сих пор.
Подножье широко и прочно,
На нем, как вылита, стена,
И все срослось с скалою, точно
На башне выросла она.
Спустились мастера к подножью
И пред творением своим
Отдались сладкому безмолвью,—
Впервые общею любовью,
Любить, ведь, приходилось им.

Бæрзонд уæйыг хæхтæн сæ фæстæ
Æрхуыссыд рухс хуры цæхæр...
Æртардтой фосрæгъæутты фæзтæм,
Фæлæ ма 'хсиды куыст уæддæр.
Йæ бындур фидарæн — хæрзуæрæх,
Йæ къул цъæх айнæгыл нынцад
Æмæ нындæгъди, цыма къæдзæх
Йæ уæлæ гæнахæн æрзад.
Фæци сын конд æмæ сæ цинмæ
Кæсынц æгуыппæгæй, æнцад, —
Кæсынц сæ куыствæллоймæ иумæ,
Фыццаг хатт бацыди сæ риумæ
Æхсæны уарзынæн йæ ад.

С лучом румяного восхода
Дарила людям своей привет
Вновь пробужденная природа...
Но где же башня? Башни нет!..
Не видно на вершине дикой
Утеса даже и следа,
Как будто этот труд   великий
И не был начат никогда.
Внизу лишь, в глубине долины,
Валялись плиты здесь и там...
Непостижимо! — «Без причины
Нет бед»,— решают осетины
И шлют молитвы к небесам.

Æрдз ногæй райхъал ис æмæ та
Сæууон рæсугъд хуры тынтæй
Йæ салам адæмæн лæвæрдта...
Фæлæ цы фæци гæнах? Нæй,
Уым нал ис! Баззадис быгъдæгæй
Æдзæрæг айнæгæн йæ бын,
Цыма уæззау куыстæн æцæгæй
Йæ кой дæр ам нæ уыд æппын.
Æрмæст ма комрæбын рæдзæгъдтæй
Кæмдæрты къæйдуртæ лæууынц...
Æнæрцыд ми! — «Æнæ фыдгæндæй
Нæй маст», — фæзæгъынц ир æмвæндæй
Æмæ хæрдмæ табу кæнынц.

Двенадцать стариков почетных
Уже рядят двенадцать дней,
Как испросить у сил небесных
Прощенье за грехи людей?
И чем прогневанное небо
Умилостивить, чтоб оно
С врагом, громящим все так смело,
Не действовало заодно.
И лишь с тринадцатым заходом
Едва-едва могли решить,
Что чем под ясным небосводом
Быть небом проклятым народом,—
Так лучше умереть, не жить!

Дыууадæс буц зæронды дзурынц
Рæгъæй дыууадæсæм бон ныр
Æмæ уæларвон тыхтæй курынц
Фыдæхджын адæмæн хатыр, —
Миййаг кæд карз фæхъызæг дуагæн
Сæ куывдæй раивид йæ хуыз
Æмæ æппæт пырхгæнæг знагæн
Сæ ныхмæ нал кæнид æххуыс.
Æмæ æртындæсæм æрбадтæн
Ныллыг тыхæй-фыдæй сæ фæнд:
— «Цæйнæфæлтау цæрæм æгадæй
Æмæ уæм арвы ралгъыст адæм,
Фæлтау нын — кадимæ мæлæт!»

Проклятье понимали разно,
А небо мог ли объяснить <?> он
Но все ж народ единогласно
Решенье принял как закон.
Но так как слабые <?> умами
Нельзя постигнуть мысль богов,
То к ясновидящему Мами
Решили снарядить послов, —
Быть может, в книге откровенья
Его померкшие глаза
Узрят те жертвы искупленья,
Какими чашу преступленья
Уравновесят небеса.

Циу ралгъыст — алгъуызон æмбæрстой,
Фæлæ зыдтой, цымæ, арв циу?
Уæддæр хъæлæс æмткæй æппæрстой
Æмæ сæ фæнд, закъонау, сиу.
Æрмæст цы хъуыды уыд хуыцæуттæм,
Нæ уыд уый адæмæн бæрæг.
Æмæ уæд арвыстой хуындзæуттæ
Куырм-дæсны Мамимæ фæрсæг.
Кæд сын йæ хъуыраны, куырмдзæстæй,
Уый ссарид фервæзæн фæрæз:
Нывонд цы хъуамæ скæной бæстæ,
Цæмæй тæригъæды тæрæзтæ
Кæной нывондимæ æмуæз.

В аул, где жил тот самый Мами,
Пошли без шапок, босиком
Три осетина с пирогами,
Душистым пивом, шашлыком
И араком. Там в сакле ветхой
Чуть тлел огонь... Кизячный дым,
Удушливый, тяжелый, едкий,
Кружился облаком густым.
В углу, в соломенной постели,
Валялся Мами, сам мудрец
И ясновидец, еле-еле
Его впотьмах там разглядели
Послы... Вот встал он, наконец.

Цы хъæуы царди Мами, уырдæм
Бæгъæмвад, ронбæгъдæй фæцыд
Æртæ ирон лæджы, — мæгуыртæ,
Фæхастой хуын æмæ дзы уыд
Бæгæны, физонæг, гуыдынтæ,
Арахъхъ. Сæгдзыд хæдзары арт
Сæнарæй сыгъд æмæ тыфылтæ
Йæ фæздæг царæй зæхмæ бадт.
Уым, къуымы, лыстæны хуыссыди
Нæ Мами — цардхъысмæт уынæг
Æмæ дæсны, — сындæггай ссыди
Йæ нæтын; фæздæджы фæзынди
Æмæ уæззаугай рабадт лæг.

Уселись осетины чинно
По старшинству у очага его
И стали излагать картинно
Тут цель прихода своего.
Мудрец в безмолвии суровом
Выслушивал рассказ гостей
И становился с каждым словом
И с каждой мыслью их мрачней...
Речь шла о башне, об ужасном
Ее исчезновенье в ночь.
Вдруг в судорогах, в припадке страшном
Стал на полу метаться грязном
Несчастный Мами, — чем помочь?

Куыдхисдæрæй сæ скодта бадын
Уым Мами къонамæ хæстæг
Æмæ йын байдыдтой нымайын
Сæ цыды хабæрттæ лыстæг.
Тызмæгæй зонынджын фæхъуыста
Æнахуыр диссагмæ дзæвгар,
Æнæдзургæ, йæ сæр æнкъуыста
Æмæ йæ цæсгом кодта тар.
Дзырдтой йын иуæхсæвы уацхъуыд —
Куыд фесæфт ногамад гæнах,
Æваст фæсур, йæ уагыл нал уыд,
Гæбæзтæ цæгъдгæ, зæххыл атылд
Æнамонд Мами. — Дон ын тагъд!..

— Не нужно! Ничего не нужно! —
Заметил старший из гостей. —
Вы стойте здесь, внимайте дружно,
Запоминайте все верней.
И точно, — начал понемногу
Стихать припадок, а затем
Старик к ноге придвинул ногу
И тело выпрямил совсем.
В лохмотьях ветхой грязной шубы
Ровней уже дышала грудь.
Ослабли стиснутые зубы,
Начали шевелиться губы,
Вот-вот и скажет что-нибудь.

Нæ хъæуы! Ницы хъæуы! — дзуры
Сæ хистæр уазджытæн, — лæуут
Æнцад, æнæзмæлгæ, йæ цуры
Цы зæгъа — бахъуыды кæнут. —
Æцæгдæр, зæронд лæг йæхæдæг
Уæдмæ æрчъицыдта, æваст
Йæ къæхтæ айвæзта, фæцæрдæг
Æмæ фæстагмæ слæууыд раст;
Зæронд, къæрид кæрцы пыскъуылты
Йæ риуæй сулæфыд; йæ хид
Йæ ныхæй асæрфта; чысылтæ
Æзмæлын байдыдтой йæ былтæ
Æмæ ныр исты кæд зæгъид.

— О, табу, Аларды! — протяжно
И тихо произнес седой
Старик и, пробормотав бессвязно,
Стал взывать вновь: — О, святой,
Пречистый, светлый, златокрылый!
Умерь свой гнев, — и тут же стал
Метаться в корчах с новой силой,
Хрипеть... Вдруг страшно застонал…
Затих и навзничь без движенья —
С минуту пролежал, как труп.
У осетин от напряжения
Пред этой сценой наваждения
Не попадал уж зуб на зуб.

— «Табу дын, Аларды, нæ сæр дæ!» —
Фæкодта зонынджын сындæг,
Стæй тагъд-тагъд адзырдта цыдæртæ
Æмæ та скуывта: «О сыгъдæг,
Зæринбазыр, тызмæгæй ма кæс!..»
Æмæ та Мамийæн фæзын:
Фæсур та, байдыдта та сагъæс,
Нæтын, хыр-хыр кæнын, хъæрзын...
Æваст ныррызт, æрхауд тымбылтæй,
Æдзæмау, иуцасдæр фæмыр.
Йæ уазджытæ, мæгуыр, йæ уындæй
Æнæрцыд диссагмæ кæсынæй —
Тæрсгæйæ байдыдтой зыр-зыр.

Но вот старик вздохнул глубоко,
Протер глаза, привстал и сел.
— Ох, провинились мы жестоко,—
Он молвил мрачно, — не хотел
Вначале дать сказать и слово...
О, табу, табу! — но потом,
Когда я стал молиться снова
И плакать, — он спросил: о чем?
Я рассказал... Он думал много,
Сверкнул глазами и сказал:
— Нет, нет! Вы не боитесь Бога,
Вас надо наказать так строго,
Чтоб всякий навсегда познал.

Фæлæ та базмæлыд фæстагмæ
Нæ дæсны, сулæфыдис арф
— «О, цас и, цас тæригъæд махмæ! —
Хъуынтъызæй дзуры, — сыгъдæг арв
Мæн исдуг дзурын дæр нæ уагъта...
Табу йын! Уый фæстæ йын æз
Лæхстæ кæнын, æмæ мын загъта
Тызмæгхуызæй: «Цæуыл кæуыс?»
Зæгъын ын, де 'ххуыс курынц адæм.
Æваст, цæхæркалгæ, фæзыст:
«Нæ, нæ, хуыцау уый нæй сымахæн
Æфхæрд уын ахæм хъæуы, ахæм, —
Зæххыл кæмæй кæнат æмрызт!»

— О, табу, табу, златокрылый! —
Взмолился я, — в твоих руках
Всех нас, весь мир небесной силой
Твоей стереть сейчас же в прах...
Но все ж тебе несем моленья,
Внемли им ты последний раз, —
Открой нам жертву искупленья,
Чтоб отстоять родной Кавказ.
Открой нам, слабым, многогрешным,
Как сделать доступ для врагов
Неодолимым, чтобы снежным
Вершинам не осталось вечным
Позором рабство их сынов!

Табу дын, о сыгъзæринбазыр! —
Æскуывтон, — ис дæумæ хъару:
Дæ бон у адæмæн ныххатыр,
Дæ бон сæ фесафын дæр у.
Фæлæ мах де 'ххуысмæ куы кæсæм
Æмæ нын бакæ ды ахъаз, —
Зæгъ нын: цы нывонд дын æрхæссæм
Цæмæй нын фервæза Кавказ?
Æдых, тæригъæдджынты ма ратт
Æфхæрдмæ, радзур нын æргом
Фыдгулты басæттыны фадат,
Цæмæй нæм ма 'рхауа цагъарад —
Æнусон худинаджы ном!

И он открыл... Но чтоб случайно
Никто отнюдь не мог из вас
Проговориться, то это в тайне
Пока оставим, а сейчас
Идите вы в аулы ваши
И объявите, чтоб к среде
Собрались все с утра пораньше
На самом том утесе, где
Свой гнев страшный проявило небо.
Не надо брать туда с собой
Напитков, мяса, даже хлеба, —
И если народ исполнит слепо
Свой долг, — пришлите и за мной.

Æмæ мын загъта хос... Æрмæст æй
Уæ хъæуæн ма ма схъæр кæнут, —
Рæстæгмæ баззайæд æмбæхстæй.
Ныр та уæ хæдзæрттæм цæут
Æмæ фæхабар кæнут алкæм:
Цы ран ныккалдта арв йæ маст,
Уым сом чысылæй, стырæй адæм,
Бæрзонд цъæх айнæджы сæр раст,
Куыд уой æмбырд. Нæ хъæуы уырдæм
Хæссын фыдызгъæл, нуæзт, къæбæр.
Кæд адæм аргъ кæной мæ дзырдтæн, —
Куырмæджы кæд цæуой æмбырдæй,
Уæд уæм фæзындзынæн æз дæр.

Предупредите, что суровый
Народу приговор грозит.
Пусть для закладки башни новой
Побольше припасают плит,
Поглубже роют пусть канаву
Под основанье толстых стен,
Чтоб башню выстроить на славу,
Непрочной, рухнувшей взамен.
Должно все разрешиться в среду,
Должны покончить мы с грехом, —
Тогда лишь, верные завету
Небес, мы полную победу
Одержим над своим врагом.

Зæгъут сын: адæмыл кæй цæудзæн
Егъау бæллæх æмæ фыдтæ;
Æндæр гæнахæн сæ кæй хъæудзæн
Фылдæр цæттæ кæнын къæйтæ;
Сæ къанау ноджы арфдæр къахæнт
Йæ бæзджын къулты бын рæвдздæр,
Цæмæй мæнгамад, калд гæнахæн
Йæ бæсты самайæм хуыздæр.
Ныр хъуамæ фервæзæм нæ хæстæй, —
Нæ тæригъæд æрцæуа уагъд,
Æрмæст уæд, рухс æрвты фæдзæхстæй,
Æнæмæнг не знагыл æххæстæй
Фæуыдзыстæм уæлахиз тагъд».

С зарей стекались осетины
Со всех ущелий — стар и мал,
Женщины и дети заняли всю вершину.
Каждый стоял недвижно и молчал.
Вот добрался и наш ясновидец Мами
С провожатым. Все, кто мог,
Касались плеч его руками
И кланялись чуть не до ног.
Сидит на камне в виде кресла,
Молчит. Молчит и народ,
Который жмется к нему тесно.
Матери детей своих ласкают нежно
И не пускают их вперед.

Уæд ир нымбырд ысты сæ кæмттæй, —
Кæм ма уыд лæг, йе — саби, ус! —
Æрцахстой айнæджы бæрзæндтæ,
Ныссабыр алчидæр, ныхъхъус.
Æд хонæг Мами дæр уæд ардæм
Æрбацыд. Дзыллæ йæм бырстой,
Йæ цæнгтæм ын æвнæлдтой адæм
Æмæ йын къæхты онг куывтой.
Ныссабыр Мами. Адæм бадынц,
Æдзынæг дæснымæ кæсынц.
Сæ фыртты мадæлтæ рæвдауынц,
Хæстæг сæ дæснымæ нæ уадзынц
Æмæ сыл хъæбысты хæцынц.

— Мы грешны, Бог на нас гневится, —
Сказал народу Мами громко, —
И наказать нас он решился.
Сегодня строго и жестоко.
Внимайте, не упрямьтесь, братья!
Послушайте седого старика, —
Говорю вам, на нас ляжет проклятье,
Какое? Решить — задача не легка!
О, табу! Аларды златокрылый
Сказал, что делать надо,
И указал нам путь самый верный.
А если ваш народ презренный
Откажется, то всех — в бездну ада!

— «О, адæм! Махмæ стыр хæрам и,
Хъызы нæм арв æмæ нæ карз
Ныр хъавы бафхæрынмæ», — Мами
Тыхстхуызæй ракодта ныхас. —
«Мæ хуртæ, сразы ут мæ фæндыл,
Уый у бæрзонд æрвты фæндон.
Зæгъын уын: ис æлгъыст нæ фæдыл,
Цы 'лгъыст — зæгъын нæу уый æнцон.
Табу йын! Алардыйы зæд мæм
Дзырдта, цы кæнын нæ хъæудзæн,
Цæмæй рæствæндагыл ныллæууæм.
Фæлæ миййаг разы куынæ уæм,
Уæд нæ фæзындойнаг кæндзæн.

Нужна жертва, говорю вам откровенно.
Пусть дети, не старше пяти лет,
Бегут на перегонки и кто из <них> первый
Вынет из шапки этот амулет,
Того принесть в жертву искупленья
И сжечь его здесь на костре.
Народ кричал в ужасе: — Ведь это преступленье!
Такого стиха в коране нет нигде
— Что же, я вру, старик седовласый?!.
Тогда меня сожгите на костре!
И вас тогда сам Аларды всесильный
За такой поступок ужасный
Вас сожгет на адском огне!

Хъæуы нывонд, цыбыр ныхасæй:
Тырынтæй рауадзут ам дугъ
Æмæ цы саби фæуа разæй,
Фыццаг мæм чи радта йæ къух,
Уый арты басудзынæн раттæм. —
Уæд махыл нал уыдзæн æлгъыст».
— Фыдгæнд у уый! — нынниудтой адæм, —
Хъуыраны ахæм ми нæй фыст! —
«Куыд нæй? Мæн нымайут мæнгардыл?
Ныр у мæн басудзын уæ бон,
Фæлæ уын сыгъдæг рухс Аларды
Уæ фыдгæнды тыххæй цъæх арты
Уæхи уæд басудздзæн бынтон!»

Все старики попросили Левана
Сказать народу, чтобы согласились.
Леван сказал: — Сегодня утром рано
Мы собрались, чтоб только поссорились,
А дело защиты дорогого Кавказа
Забыли, будто он не родина наша!
Опомнитесь! Мы строим башню два раза,
Для успеха должна <быть> выпита чаша!
Народ молчал, выражая согласье,
Молча расступился на две половины,
Чтобы дать дорогу детям на состязанье.
Мами держал шапку с амулетом награжденья.
Ставят в ряд детей юные осетины.

Фæдзырдтой хистæртæ Леуанмæ:
— Зæгъ исты, — сразы нæ хъæуы. —
Леуан уæд загъта: «Ацы ранмæ
Нæ цыд бæргæ хылмæ нæ уыд...
Нæхи зынаргъ Кавказ нын абон
Куыд хъæуы хъахъхъæнын, быцæу
Нæ хъуысы не 'хсæн уый сæраппонд,
Цыма нæ фыдыбæстæ нæу!
Нæ мæсыг самайæм. Æрхæссæм
Нывонд уæлахизы аккаг!»
Ныхъхъус и адæм: ныр куыд кæнæм?
Стæй æмбырд ауынг и фæйнæрдæм —
Уый радтой дугъæттæн фæндаг.

Мами скомандовал: — Марш! — Дети <побежали>.
Первым сыночек Азау добежал,
Мать кинулась за ним, — ее задержали.
А сынок уже амулет ручкой сжал.
Мать истерично зарыдала, несчастная!
И старый Леван ужасом охвачен.
Женщины подняли рев, причитывая, —
Всем этот акт сожжения страшен.
Кто-то успел развесть костер, уже пылающий,
Мами сына Азау взял за ручонку,
Довел до костра и бросил в огонь бушующий.
Мать с раздирающим душу воплем к сыну горевшему
Кинулась в пламя принять с ним его муку.

Хæцыди дæсны Мами худы
Йæ лæвайрагыл. Ас-лæгтæ
Æркодтой фондзаздзыд лæппуты
Уæд дугъы уайынмæ цæттæ.
— Тæхут! — æваст фæдзырдта Мами...
Фыццаг Азауы фырт æрцыд.
Йæ мад æм бауад, фæлæ саби
Уæдмæ йæ лæварыл хæцыд.
Азау, дзыназгæ, ниугæ, скуыдта,
Леуан дæр цавддурау фæци.
Сæ рустæ устытæ ныттыдтой,
Сæ ниудæй зæрдæ кодта скъуыдтæ...
Уæдмæ арт пиллонæй сыгъди.
Йæхимæ Мами сонты райста
Æмæ йæ баппæрста æваст
Гуыргуырæг арты. Мад фæласта
Уынгæг, зæрдæхалæн цъæхахст,
Стæй, ниугæ, пиллон артмæ батахт
Æмæ йæ хъæбулимæ ссыгъд.

Народ растерзал Мами тут же с азартом
И отдал его труп на съедение псам,
Башню решили на этом проклятом
Месте не строить — не нужна нам.
Здесь больше мы жить не будем, —
Кричат в один голос. —
В ущелье! Глубже к родному Казбеку!
Там не пропадет с головы ни один волос, —
Там привольнее жить человеку.
Разрушили аулы, все пожитки забрали,
Ушли в Трусовское ущелье со стадами.
Из скалы, на которой мать с сыном сгорели,
Ударил родник, баяны о нем песню сложили,
Этот родник зовется материнскими слезами.

Уæд адæм иумæ 'рцахстой уайтагъд
Сæ дæсныйы, — сæ маст æм фæтыхт. —
Къабазгай йæ ныккодтой, радтой
Сæ куыйтæн холыйæн йæ мард.
Сæ мæсыг амайын ныууагътой
Æлгъыст бынаты æмæ загътой:
— «Ам махыл нал æрхæцдзæн цард.
Нæ, махæн нал ис ам фæцæрæн,
Фæлидзæм, арф комы нæ къуым
Хъазбегмæ уæд хæстæг: — нæ сæрæн
Æдасдæр, бархидæр у уым».
Сæ хъæутæ хæлдтой 'хсæвæй-бонмæ
Æмæ æд папитæ, æд фос
Фæцыдысты Тырсыйы коммæ,
Цæмæй дзы ссарой цардæн хос.
Мад, фырт кæм басыгъдысты, айнæг
Фæкъæртт уым, суадон дзы уырдыг
Ныллæууыд æмæ цыд йæ хъарæг.
Фæндырдзæгъдæг ыл скодта зарæг,
Йæ ном — «Ныййарæджы цæссыг».


С тех пор проходящие мимо осетины
Идут к роднику и поют эту песню,
И, наполнив «слезами материнскими» кувшины,
Грустно уходили в ущелья тесные.
И здесь, собирающимся послушать эту песню,
Поют ее и вызывают слезы на глазах.
Из слушавших песню находятся другие,
Которые поют эту песню на нихасах.
И женщины, и дети, и старики седые
Слушают песню эту всегда со слезами.
Так и разносится эта песня о повести печальной
По ущельям Кавказа — в аулы и хутора дальние
И поется многими звучными голосами.

 


Ирон бæлццон йæ разы 'рхизы,
Сæркъулæй суадонмæ кæсы,
Цæссыгтæ дурыны дзаг сисы
Æмæ сæ арф коммæ хæссы.
Уым лæгтæ ныхасы фæбадынц,
Æд цот уым устытæ лæууынц,
Æмбырдæй уыцы зарæг зарынц
Æмæ сæ цæссыгтæ сæрфынц.
Ныр дæр ма зарæджы ныхæстæ
Кавказы арф кæмтты цæрынц,
Фæхъуысынц хæхтæй æмæ фæзтæй —
Зæллангæй алгъуызон хъæлæстæй
Æнкъард мырмырæгтау нæрынц.

Плиты Г. ивд

 * Сæргæндты сыфмæ *